Geçmişin izlerini takip ettiğimizde, bugün sıradan gördüğümüz pek çok düğün geleneğinin aslında toplumların aile yapısı, değerleri ve değişen yaşam biçimleri hakkında önemli ipuçları taşıdığını fark ederiz. Bir nişan töreninde kurdeleyi kimin keseceği sorusu da ilk bakışta küçük bir ayrıntı gibi görünse de geleneklerin nasıl oluştuğunu ve kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını anlamak açısından dikkat çekicidir.
Kurdeleyi kız tarafı mı keser erkek tarafı mı? Türkiye’de yaygın uygulamada nişan yüzüklerine bağlanan kurdeleyi çoğunlukla aile büyüklerinden biri keser. Bu kişi kız tarafından, erkek tarafından veya her iki ailenin ortak kararıyla belirlenebilir. Dolayısıyla kurdeleyi mutlaka kız tarafının ya da mutlaka erkek tarafının kesmesi gerektiğini söyleyen, bütün Türkiye’de geçerli tek bir gelenek bulunmaz.
Nişan, tarih boyunca yalnızca iki kişinin evlilik kararı almasını değil, aynı zamanda iki ailenin sosyal ilişkiler kurmasını da temsil etmiştir. Geleneksel toplumlarda evlilik, çoğu zaman bireysel bir tercihin ötesinde ekonomik, toplumsal ve akrabalık bağlarıyla ilişkili bir kurum olarak görülmüştür.
Osmanlı toplumunda evlilik hazırlıkları; ailelerin anlaşması, söz kesilmesi, nişan hediyeleri ve çeşitli merasimlerle şekillenebiliyordu. Ancak bu uygulamalar bölgeye, ekonomik koşullara, dinî ve kültürel çevrelere göre farklılık gösteriyordu.
Yüzüklerin kırmızı veya farklı renklerde bir kurdeleyle birbirine bağlanması, günümüzde birçok ailede nişan töreninin tanınan ayrıntılarından biridir. Kurdele, yüzüklerin birlikte sunulmasını sağlayan pratik bir araç olmasının yanında, çiftin evlilik niyetini simgeleyen bir unsur olarak da yorumlanır.
Bununla birlikte, nişan kurdelesinin hangi dönemde ve hangi bölgede kesin olarak ortaya çıktığını gösteren tek bir tarihsel belge bulunmadan bu geleneğe belirli bir başlangıç tarihi vermek doğru değildir. Sözlü kültür yoluyla aktarılan pek çok âdet gibi kurdele kesme uygulaması da farklı çevrelerde zamanla yaygınlaşmış olabilir.
Bazı ailelerde nişan töreninin organizasyonunu erkek tarafı üstlenebilir ve kurdeleyi erkek tarafının aile büyüğü kesebilir. Bu uygulama, özellikle ailelerin kendi gelenekleri içinde anlam kazanır.
Geçmişte evlilik hazırlıklarında erkek tarafının belirli maddi sorumluluklar üstlenmesi, bazı törenlerde erkek ailesinin daha görünür bir rol almasına zemin hazırlamış olabilir. Ancak bu durum, erkek tarafının kurdeleyi kesmesi gerektiğini kanıtlayan evrensel bir tarihsel kural değildir.
Bazı ailelerde ise kurdeleyi kız tarafından bir aile büyüğü keser. Bu tercih, kız ailesinin töreni düzenlemesiyle veya aile büyüklerine verilen önemle ilişkili olabilir.
Özellikle ailelerin evinde gerçekleştirilen nişan törenlerinde ev sahibi tarafın organizasyondaki rolü belirleyici olabilir. Bununla birlikte, ev sahibi olmanın kurdeleyi kesme hakkını otomatik olarak belirlediği söylenemez.
Günümüzde en esnek yaklaşım, kurdeleyi kimin keseceğinin aileler arasında önceden konuşularak belirlenmesidir. Kurdeleyi çiftin bir aile büyüğü kesebilir, iki aileden birer kişi birlikte makas tutabilir veya ailelerin değer verdiği başka bir kişi bu görevi üstlenebilir.
Osmanlı toplumunda evlilik, ailelerin sosyal ilişkileri ve ekonomik koşullarıyla yakından bağlantılıydı. Nikâh kayıtları, mahkeme sicilleri ve dönemin yazılı belgeleri evlilik uygulamalarının araştırılmasında önemli kaynaklardır.
Tarihçi Suraiya Faroqhi’nin Osmanlı toplumsal yaşamı üzerine çalışmaları, dönemin aile ve gündelik hayat pratiklerini kendi tarihsel bağlamları içinde ele almanın önemini ortaya koyar. Ancak bu tür araştırmalardan doğrudan, kurdeleyi hangi tarafın kestiğine ilişkin kesin bir sonuç çıkarmak mümkün değildir.
Cumhuriyet döneminde kentleşme, eğitim olanaklarının genişlemesi, iletişim araçlarının yaygınlaşması ve aile yapısındaki değişimler, düğün ve nişan törenlerinin biçimini de etkiledi.
Önceki kuşaklarda ev içinde yapılan merasimler, zamanla salonlarda ve farklı organizasyon mekânlarında düzenlenmeye başladı. Fotoğrafçılık, video çekimleri ve sosyal medya da törende hangi ayrıntıların öne çıkarılacağını etkiledi.
Tarihsel bir geleneği doğru değerlendirmek için dönemin belgelerine, günlüklerine, hatıratına, fotoğraflarına ve sözlü tarih çalışmalarına başvurmak gerekir. Osmanlı mahkeme sicilleri ve nikâh kayıtları evlilik ilişkileri hakkında bilgi verebilir; ancak her belge, nişan törenlerindeki ayrıntıları kaydetmez.
Tarihçi Marc Bloch, Tarihçinin Zanaatı adlı eserinde tarihsel araştırmanın kaynakları sorgulama ve eleştirel değerlendirme gerektiren yönünü vurgular. Bu yaklaşım, kurdele kesme geleneği gibi gündelik hayat uygulamalarını incelerken de önemlidir.
Belgelere dayalı bir yorum yapmak için, geçmişte bütün ailelerin aynı uygulamayı benimsediğini varsaymamak gerekir. Belirli bir bölgede görülen gelenek, başka bir bölgenin veya dönemin uygulamasını temsil etmeyebilir.
Aile büyüklerinin anlattıkları da geleneklerin tarihini anlamak açısından değerlidir. Örneğin bir ailede kurdeleyi her zaman dedenin kestiği söylenebilirken başka bir ailede bu görev annenin veya dayının olabilir.
Bu anlatılar, yerel geleneklerin nasıl aktarıldığını gösterir. Ancak kişisel hatıralar ile bütün toplumu kapsayan tarihsel kurallar birbirinden ayrılmalıdır.
Bugün kurdele kesme töreni, çoğu aile için nişanın en sembolik anlarından biridir. Yüzüklerin takılması ve kurdelenin kesilmesi, evlilik kararının aileler önünde paylaşılmasını temsil edebilir.
Bununla birlikte, geleneklerin anlamı zaman içinde değişebilir. Bir aile için kurdeleyi babanın kesmesi önemli bir saygı göstergesiyken başka bir aile için çiftin kendi kararını vermesi daha anlamlı olabilir.
Kurdeleyi kız tarafı mı keser erkek tarafı mı? Bu sorunun herkes için geçerli tek bir cevabı yoktur. Türkiye’deki uygulamalar aile geleneklerine, yöresel alışkanlıklara ve törenin nasıl düzenlendiğine göre değişir. Kurdeleyi kız tarafından veya erkek tarafından bir aile büyüğü kesebilir; iki tarafın ortak kararıyla farklı bir uygulama da tercih edilebilir.
Tarihsel perspektiften bakıldığında gelenekler, geçmişten bugüne değişmeden taşınan katı kurallar değil, toplumların yeniden şekillendirdiği kültürel uygulamalardır. Bu nedenle nişan töreninde kurdeleyi kimin keseceğini belirlerken ailelerin beklentilerini konuşmak ve çiftin tercihlerini dikkate almak en sağlıklı yaklaşımdır.
Sonuçta asıl mesele makası kimin tuttuğu mudur, yoksa iki insanın yeni bir hayata adım atarken ailelerinin desteğini hissetmesi mi? Belki de bir geleneği yaşatmanın en anlamlı yolu, onun geçmişini anlamak ve bugünün koşullarında insanları bir araya getiren yönünü korumaktır.
Hagi olarak Kurdeleyi kız tarafı mı keser erkek tarafı mı konusunda yararlı bir çerçeve sunduğumuzu umuyoruz.