Geçmiş Zamanın Büyüsü: Fiile Hangi Ek Gelir?
Yaşam bazen beklenmedik anlarda, küçük detaylarla karmakarışık hâle gelebilir. Yani, mesela, bir dil bilgisi kuralı üzerine düşünmeye başladığında, zamanla ne kadar çok soru işareti oluştuğunu fark edebilirsin. Bir gün “Geçmiş zamanda fiile hangi ek gelir?” diye bir soru kafanda patlarsa, o an gerçekten ne kadar yaşadığını anlaman için harika bir fırsat doğmuş demektir.
Evet, ben İzmir’de yaşıyorum, 25 yaşındayım, arkadaş ortamında sürekli espri yaparım ama içten içe her şeyin anlamını, mantığını ve tabii ki geçmiş zamanda fiil eklerini fazlasıyla düşünürüm. “Geçmiş zamanda fiile hangi ek gelir?” sorusu da tam bu ikili hâli bulabileceğiniz bir konu. Bu yazı, belki biraz karmaşık olacak ama zaten hayatın karmaşık olduğu yerler en çok eğlendiren yerlerdir, değil mi? O zaman hazırsanız, geçmiş zamanı fiil ekleriyle inceleyelim!
Geçmiş Zamanın Kısa Tarihçesi
Geçmiş zaman, bizim dilimizde en eski zamanlardan beri kullanılagelen bir dil bilgisi zamanı. Ama bir şeyi kabul etmek lazım: Geçmiş zaman ekleri, hayatın en şaşırtıcı yanlarından birine dönüşebiliyor. Hani bazen bir şey anlatırken çok abartırsın ya, işte o an geçmiş zaman ekini düşünürken de çok abarttığını fark edebilirsin.
“Ben bu akşam sinemaya gitmiştim” dediğimizde, aslında geçmişte kalmış bir eylemi anlatıyoruz. Ama şunu unutma: Sinemaya gitmiş olabilirim ama bir arkadaşımın “Hadi sinemaya gidelim” demesiyle de kaybettiğim zaman dilimindeki kısıtlamayı düşünmek zorundayım.
Geçmiş Zaman Ekleri: “Di” ile Tanışalım
Tamam, şimdi gelin fiil eklerine odaklanalım. Geçmiş zamanın fiil ekine “di” ekini eklediğinde ne olur? Yani, biraz önce “gitmiştim” gibi bir örnek verdik ya, işte o “gitmek” fiilinin geçmiş zaman hali “gitmiştim” oluyor. Bunu basitçe şu şekilde düşün:
Geçmiş zaman ekini almış fiil, size “ben o işi zaten yaptım” der. “Gitmek” fiili, ek alarak geçmiş zamanı yansıtır ve geçmişe dair anlatılmak istenen durum netleşir. Geçmiş zaman ekinin yalnızca fiile nasıl yerleştiğini düşünmek değil, bu ekle oluşturduğumuz cümlelerin ne kadar özgünleştiğini fark etmek gerekiyor.
Diyelim ki bir arkadaşına anlatıyorsun:
Sen: “Vallahi dün gece dışarı çıkmıştım ama yağmurdan dolayı geri dönmek zorunda kaldım.”
Arkadaşın: “Haa, bu kadarla mı kaldın?”
Sen: “Evet, çünkü ben seni sokakta yıkıldığın haliyle gördüm!”
Öyle bir noktaya geliriz ki, her şeyin komik olabileceği bir yer buluruz. O an geçmiş zaman fiil ekini doğru kullanmak, konuşmaya başka bir eğlenceli boyut kazandırabilir. Hadi, şimdi biraz daha derine inelim.
Geçmiş Zamanın “Mi” Hali
“Mi” ekini de geçmiş zamanda kullandığında işler daha da ilginçleşiyor. Mesela:
Sen: “Gerçekten geçen hafta sinemaya gitmiştin, değil mi?”
Arkadaşın: “Evet, ama biletimi kaybetmiştim!”
Sen: “Aaa, o kadar şey oldu da bilet mi kayboldu? Güzel bir komedi filmi olmalı!”
İşte “mi” ekini de bu şekilde cümlelere ekleyerek, geçmiş zamanda konuştuğumuz her anı şüpheyle ve mizahi bir şekilde yeniden ele alıyoruz. Eğer gerçekten geçmişte gitmiş ve biletini kaybetmişse, hayatın tuhaflığına dair o anı her zaman hatırlayabilirsin. Burada dil bilgisi, olayı daha anlamlı kılmıyor, ama komik hâle getiriyor.
İç Sesinle Yüzleş
Geçmiş zaman eklerini öğrenirken, bir süre sonra iç sesinle yüzleşmen kaçınılmazdır. Mesela şu konuşma seni bir an için eğlendirebilir:
Sen (iç ses): “Geçmiş zaman ekini tam olarak öğrenmem mi gerek?”
Sen (gülerek): “Evet, ama benden daha önce gitmemiş olan kimse yok gibi.”
Sen (bir adım daha ileri): “Geçmiş zamanla ilgili her şeyde bir hikâye var!”
Gerçekten de hayat bir hikâye gibidir. Her eylem geçmişe dönük bir iz bırakır. Kendi geçmiş zaman hikâyenin peşinden gidersen, fiillerle bağ kurmak hiç de zor olmuyor. Geçmiş zaman ekleri, hayatın gülümsediğimiz taraflarında karşımıza çıkıyor.
Geçmiş Zamanı Anlatırken Kendi Kendisini Eleştiren Bir Genç
Mesela, bir gün arkadaş grubuyla kumsalda yürüyorsun. Arka planda güneş, dalgaların sesi ve tabi ki senin düşüncelerin:
Sen: “Yani geçen gün, tam bu kıyıda yürüyordum, kayboldum.”
Arkadaş: “Yani kaybolmadın, sadece sağına soluna bakmamışsın!”
Sen: “Evet, işte! Geçmişte kaybolmamıştım ama bugün kayboldum.”
Bazen geçmiş zaman fiil ekleri, ne kadar eğlenceli bir dile dönüştüğünü anlatıyor. Cümleler birbirini takip ederken, her şeyin bir şekilde iç içe geçtiğini fark ediyorsun. Geçmiş zamanın fiil ekleri, eğlenceli olabileceği gibi, bazen en sıradan durumları bile büyük bir trajediye dönüştürebiliyor.
Geçmiş Zaman Fiil Eklerini Hayatına Taşı
Evet, geçmiş zamanda fiile hangi ek gelir sorusu, bir bakıma sadece dil bilgisiyle sınırlı kalmıyor. Her fiil, her an, her düşünce bize farklı bir hikaye sunuyor. Bu eklerin üzerine düşünmek, bazen günlük hayatımızda bile karşımıza çıkan komik anları fark etmeye yardımcı oluyor. Belki de günlük konuşmalarımıza bu eğlenceli bakış açısını eklemek, dilin zenginliğini daha iyi anlamamıza yardımcı olur.
Sonuçta, geçmiş zaman fiil eklerini öğrenmek, sadece dil bilgisi değil, dilin tadını çıkaran bir yolculuktur. Bu yazıda, geçmiş zamanın ekleriyle geçmişe dair anlatımlarını bir nebze de olsa eğlenceli bir hale getirmeye çalıştık. Eğer hala “Geçmiş zamanda fiile hangi ek gelir?” sorusunu kafanda canlandırıyorsan, belki de doğru zamanda, doğru ekleri kullanmak için en iyi anı yakalamışsındır.